CBS "De Hoekstien" Surhuisterveen

CBS. "de Hoekstien" is Open TOM-school

Links (openen in een nieuw venster):

TOM website,
CBS. "de Hoekstien" als "Good-practice" op website van School aan zet,
Impressie van een Open Tom bezoek aan CBS. "de Hoekstien" (PDF 3,1 Mb).
Impressie van een Open Tom bezoek aan CBS. "de Hoekstien" in de browser.

Het begin

In het voorjaar van 2004 zijn we door de schoolbegeleidingsdienst (Cedin) gevraagd of we interesse hadden om een Open TOM school te worden. We waren zelf wel overtuigd van het feit dat we goed bezig waren op onze school, maar we hadden niet direct het idee dat datgene wat we deden echt bijzonder was. Volgens de schoolbegeleidster waren er op onze school echter verschillende zaken bijzonder genoeg om daar dat aan andere scholen te laten zien. Met name de manier van werken in de groepen 5 t/m 8. Na enig intern beraad besloten we ons in ieder geval in principe op te geven als kandidaat Open TOM school. Overwegingen om dit te doen waren naast de bescheiden (geringe) financiële bijdrage ook de uitdaging om het onderwijs aan onze school te promoten en te presenteren. Daarnaast zou het niet veel extra werk met zich meebrengen en was in ieder geval de "papierwinkel" rondom het gebeuren beperkt. Bovendien konden we "gewoon" verder gaan met de ontwikkeling van ons onderwijs”. Na een bezoek van de projectleidster werden we in juni 2004 officieel de eerste Open Tom school van Friesland.

We bedachten een naam voor onze manier van werken in de groepen 5 t/m 8. Het werd natuurlijk een Friese naam: "Gearwurking", samenwerken, want daar ging het toch vooral om: samenwerken. Zowel tussen de leerlingen onderling, de leerkrachten onderling en de leerlingen en de leerkrachten. Als symbool voor onze “Gearwurking kozen we een beeld uit Ghana genaamd “Samen dragen”. Dit beeld is gemaakt uit één stuk Ossehout. Als je het beeld pakt om te verplaatsen en ergens anders neer te zetten komen de hoofden bij elkaar. Als je het weer neerzet ontstaat het bovenstaande figuur. Het beeld symboliseert in Ghana verbondenheid met elkaar en het land. Samen dragen maakt het leven en werken aangenamer. We vinden dat dit beeld perfect onze manier van werken symboliseert. Gearwurking werkt alleen met mensen uit één stuk, die zich met elkaar en de school verbonden voelen. Je moet de koppen zo nu en dan bij elkaar steken om op elkaar vertrouwend en gebruik makend van elkaars kwaliteiten verder te kunnen komen. Dan kun je daarna weer eens beschouwend achterover leunen en ervaar je de ontspanning van “de Gearwurking“. Samen de verantwoordelijkheid dragen maakt het leven en werken op school en in de klas werkelijk aangenamer.

Vanaf het cursusjaar 2004-2005 zijn wij één van de Open Tom scholen in Nederland. De drie “pijlers” van TOM zijn Personeel, Organisatie en Onderwijs.

TOM TOEN

Een TOM school is altijd in ontwikkeling. Toen we in 2004 Open TOM school werden was de “Gearwurking” in groep 5 t/m 8 ons startpunt. Vier groepen en twee of drie leerkrachten beschikten samen over drie lokalen. Soms waren die lokalen instructie-lokalen, soms werkoverleg-lokalen en soms stilte-lokalen. Al naar gelang de behoefte aan instructie en begeleiding konden twee of drie leerkrachten de groep bemannen. De derde leerkracht kan of volledig vrij zijn (adv etc.) of deze tijd gebruiken voor taakrealisatie, ict werkzaamheden, begeleiding stagiaires, overleg met externe instanties, lesvoorbereiding, nawerk, individuele hulp, gesprekken met leerlingen e.d.
Door een losse maar duidelijke planning konden leerkrachten zich, zo nodig langere tijd, prima richten op de instructiegroep waarmee ze aan het werk zijn, zonder de druk te voelen van een volgende instructiegroep die wacht. Een goede klassenorganisatie, zelfstandig werkende leerlingen die op een respectvolle manier met elkaar omgaan en gemotiveerde leerkrachten, die met een flexibele instelling gebruik kunnen en willen maken van elkaars kwaliteiten vormen de basis van dit systeem.

Inzet lokalen

De gangen van onze school waren niet geschikt om met groepjes kinderen in te werken. Door gebruik te maken van drie lokalen voor twee combinatiegroepen van twee jaargroepen creëerden we de noodzakelijke ruimte voor Gearwurking. Met de beide basislokalen aan de buitenkant maakten we gebruik van het middelste lokaal als stiltelokaal, overleg(=werk)lokaal en soms ook als instructielokaal. Door het openzetten of sluiten van de dubbele deuren tussen de lokalen konden de leerkrachten aangeven of de leerlingen zich wel of niet naar een lokaal mochten verplaatsen. Kinderen van groep 5 t/m 8 kunnen dan bij en eventueel met elkaar aan het werk. Als alle deuren geopend waren in principe de 17 computers, aangesloten op het netwerk van de school, tot beschikking van de kinderen. De leerkrachten maakten zo nodig gebruik van hun eigen laptop.
In de lokalen waren de leerlingensets in groepjes geplaatst en waren instructie- of werkhoektafels aanwezig. Een tv met videorecorder en een overheadprojector zorgden naast de radio/cd speler voor voldoende audiovisuele ondersteuningsmogelijkheden van de lessen.

Inzet personeel

De opzet van onze Gearwurking was de flexibele en ook zo efficiënt mogelijke inzet van het onderwijzend personeel. Als soms drie leerkrachten voor de instructie nodig waren, waren die ook aanwezig, maar als er weinig of geen instructiebehoefte of noodzaak was waren twee leerkrachten ook prima in staat de groep leerlingen te begeleiden. Dat kon natuurlijk ook op een wat statische(r) manier in een combinatiegroep, maar tijdens de Gearwurking kon je hier wat soepeler mee omgaan. Als je instructie net even wat langer duurde dan gepland, hoefde je je geen zorgen te maken over de rest van de groep. Ook kinderen konden heel relaxt aan het werk. Er waren altijd genoeg leerkrachten voor handen, voldoende computers beschikbaar en de ruimte van alle lokalen was in principe beschikbaar. Ook van en met leerlingen uit andere groepen kon samengewerkt worden. De ondersteuning van een (stage)klassenassistent en de aanwezige lio-stagiaire gaf ook extra mogelijkheden.

TOM NU

In het cursusjaar 2007-2008 is de school ingrijpend verbouwd. De verbouwing was voor een deel een kwestie van groot onderhoud, maar gaf ook de mogelijkheid tot een onderwijskundige aanpassing. Het uitgangspunt daarbij was natuurlijk de onderwijsvisie waarin zelfstandig, maar ook samenwerken een belangrijke plaats innemen. We wilden dus graag een ruimte waar leerlingen elkaar konden ontmoeten en samen konden werken. Ook vonden we een zo flexibel mogelijke inrichting van deze lesstraat en de overige leslokalen belangrijk. In het ontwerp zijn beide patio’s samen met de gangen omgetoverd in een s chitterende lesstraat van ruim 20 meter. De (dubbele) deuren van de vier lokalen van de groepen 3 t/m 8 komen uit op deze lesstraat. Vanuit de lokalen is er zicht op de lesstraat. De leerkrachten zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de leerlingen in de lesstraat. Hierdoor kunnen leerkrachten zich zo nu en dan volledig concentreren op de instructie van (een deel van) de (combinatie) groep. Leerlingen krijgen instructie in de groepslokalen, maar een enkele keer ook in de lesstraat. In de lesstraat kan samen worden gewerkt door leerlingen van de verschillende groepen. De groepslokalen zijn soms instructielokalen en soms stiltelokalen. Behalve in de kleutergroepen zijn in alle lokalen en de lesstraat digitale (Smart) borden aanwezig. In ieder lokaal staan acht computers, dat betekent dat de leerlingen ruim gebruik kunnen maken ICT. De leerkrachten hebben een eigen computer onder het bureau.
Doordat in de lesstraat werkruimte is voor de groepen 3 t/m 8 hebben de kleutergroepen weer de beschikking over twee groepslokalen en een apart speellokaal. We werken bij de kleuters met twee combinatie-groepen 1-2, zodat ook bij onze jongste leerlingen de kinderen van elkaar kunnen leren en er sprake kan zijn van een ononderbroken ontwikkeling.

Zelfstandig werken

Meer dan tien jaar geleden zijn we al begonnen met het zelfstandig werken op onze school. In het begin slechts bij enkele vakken en enkele uren per week, maar inmiddels is deze werkvorm op onze school uitgegroeid tot zelfstandig werken als basis bij al het leren. Instructiemomenten, soms met de hele groep en soms in niveau- of belangstellingsgroepen zorgen ervoor dat de leerlingen op weg worden geholpen en op het goede spoor worden gezet om dingen zelf en zelfstandig te leren. Een duidelijke opbouw hierbij vanaf de kleutergroepen zorgt dat alle leerlingen dit kunnen, al blijven er natuurlijk ook hierbij altijd individuele verschillen in noodzakelijke controle en begeleiding.
Een systeem met inlever- en postvakjes en dag- of weektaken verzameld in een administratiemap zorgen voor een duidelijke structuur. Helpkaarten structureren en reguleren de (extra)instructiebehoefte van de leerlingen.
Zelfstandig werken geeft ons de mogelijkheid tot differentiatie van de leerstofinhoud, differentiatie bij de hoeveelheid en de vorm van de instructie. Het geeft leerlingen extra ruimte t.a.v. de tijd die ze aan verschillende vakken willen en/of moeten besteden. Het zorgt tevens voor een goed competentiegevoel van de leerlingen. De leerlingen controleren onder het motto: “Wat moet ik doen?”-“Hoe moet ik het doen?” – “Heb ik het goed gedaan?’’ altijd hun eigen werk voor ze het ter correctie door de leerkracht inleveren. Op die manier proberen we ze een kritische houding t.a.v. hun eigen werk bij te brengen.

Sociaal emotionele ontwikkeling

Om goed met elkaar samen te kunnen leven en werken is het belangrijk dat leerlingen over voldoende sociale vaardigheden beschikken. We proberen de leerlingen daarbij te helpen door ze met veel verschillende leerlingen in contact te brengen. Iedere maandagmorgen beginnen we met het loten van de basisplaatsen van de leerlingen voor de komende week. In principe zitten de leerlingen iedere week naast een andere groepsgenoot en ook de verschillende jaargroepen zitten in een combinatiegroep gemixt. De leerlingen leren zo elkaar beter kennen en merken dat een groepsgenoot van dichtbij soms heel anders is dan je eerst (voor) oordeelde. Bovendien hoef je niet met iedereen vrienden te zijn, maar moet je in principe met iedereen kunnen werken. Klikt het een keertje niet goed dan hoef je daar nooit een weekend over in te zitten: op maandag wordt er immers opnieuw geloot. Bovendien heb je tijdens het zelfstandig werken ook genoeg mogelijkheden om iemand een beetje uit de weg te gaan. De basis bij dit alles is: respect voor elkaar.
Regelmatig laten we leerlingen de goede dingen van elkaar benoemen, bv. in z.g.n. bemoedigingsronden. Ook leren we hen om te gaan met (opbouwende) kritiek. Ze leren hun mening te geven, maar altijd met respect voor de mening van anderen.
Een kaartsysteem met gele en rode kaarten vergelijkbaar met de kaarten bij de voetbalsport helpt leerlingen en leerkrachten het gedrag in goede banen te leiden. De groene, blauwe en zwarte kaarten zorgen voor een beloningsystematiek dat hierop naadloos aansluit.

Coöperatieve werkvormen

Om de betrokkenheid van alle leerlingen bij het werk te vergroten hebben we ervoor gekozen gebruik te maken van coöperatieve werkvormen. In het cursusjaar 2003-2004 hebben we ons hierin geschoold en er in de praktijk ook de nodige ervaring mee opgedaan. De ouders zijn hier o.a. door middel van de ouderavond ook mee in aanraking gekomen en er net als leerkrachten en kinderen enthousiast over geworden. Deze coöperatieve werkvormen hebben inmiddels een vaste plaats gekregen binnen ons onderwijs.

De open TOM-dagen

We houden enkele keren per jaar zgn. Open Tom-dagen. Niet meer gesubsidieerd door het ministerie blijven we deze dagen toch organiseren omdat we het leuk, leerzaam en boeiend vinden. We gaan steeds uit van een groep van maximaal tien personen per open dag. We vragen bezoekende scholen hiervoor een bedrag van € 50 euro p.p. Op de open dag krijgen de bezoekers na een presentatie de gelegenheid een kijkje in de lesstraat en de klaslokalen te nemen. Daarna kunnen ze nog samen een en ander bespreken en tenslotte volgt tijdens de lunch een evaluatie van het bezoek.
Inmiddels hebben beduidend meer dan honderd leerkrachten van andere scholen onze school bezocht.
Aanmelden kan rechtstreeks bij de school.
Overzicht Open Tom-dagen:

Andere activiteiten

Naast de Open TOM dagen doen we soms nog andere activiteiten in het kader van ons Open TOM gebeuren. We geven voorlichting op scholen en ouderavonden en geven op verzoek workshops. Ook nemen we deel aan landelijke en regionale netwerkdagen.